Kuran-ı Kerimi İlk Türkçeye Çeviren Kimdir? Küresel ve Yerel Perspektiften Bir Bakış
Bursa’nın sakin, sessiz sokaklarında yürürken, bazen kafamda dünya gündemiyle ilgili sorular belirir. Geçen gün de aklıma geldi: “Kuran-ı Kerimi ilk Türkçeye çeviren kimdir?” Hani, şu bizim Türkçe’nin, Arapçaya ne kadar yakın ya da uzak olduğuna dair sıkça tartıştığımız konulardan biri. Yani, biraz hem tarihsel hem de günümüz perspektifinden bakarak bu soruyu derinlemesine düşündüm. Bildiğim kadarıyla, Türkiye’de bu sorunun cevabı, bir dönüm noktası gibi kabul edilen bir mesele. Ama bu mesele sadece yerel bir sorundan ibaret değil, küresel açıdan da önemli bir tartışma alanı yaratmış.
Hadi, biraz buna eğilelim ve hem yerel hem de küresel bakış açılarıyla bu soruyu inceleyelim. İlk Türkçe çeviri kim yaptı? Türkiye’de ve dünyada nasıl karşılandı? Bunu öğrenmek, hem tarihsel hem de kültürel olarak nasıl bir mirasa sahip olduğumuzu daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.
İlk Türkçeye Çeviren Kimdir?
Kuran-ı Kerimi Türkçeye ilk çeviren isim, malumunuz olduğu üzere Murat Bardakçı’nın kitabı ve araştırmalarıyla sıkça gündeme gelen İsmail Safa ve Mehmet Akif Ersoy gibi önemli şahsiyetler olsa da, gerçekten ilk çeviriyi yapan kişi, 1844 yılında Kuran-ı Kerimi Türkçeye çeviren Müslüm Gürbüz’dür. Bu olay, hem Türkçe hem de İslam dünyasında devrim niteliği taşır. Kuran’ı Türkçeye çevirmek, dönemin Osmanlı toplumunda çok cesur bir adımdı çünkü o dönemde Arapçanın kutsal dil olarak kabul edilmesinin ön planda olduğu bir toplum yapısı vardı.
Fakat burada da bir ironik durum var, çünkü Kuran’ın Türkçeye çevirisi, Osmanlı toplumunda çok da açık bir şekilde benimsenmemiştir. O dönemin toplum yapısı, Kuran’ın sadece Arapça okunması gerektiğini savunuyordu. Çeviri yapan Müslüm Gürbüz, bu yüzden sadece Arapçayı bilmeyen kişilerin Kuran’ı anlayabilmesi adına önemli bir adım atmış olsa da, bu girişimi hem toplumsal hem de dinî çevreler tarafından eleştirilmiştir. (Gerçi, bu durum bazen hala devam ediyor.)
Küresel Perspektiften Kuran-ı Kerim’in Çevirisi
Kuran-ı Kerimi sadece Türkçeye değil, dünya genelinde birçok dile çevrilmiştir. Hatta Kuran, insanlık tarihinin en çok tercüme edilen kitaplarından biri. Bu da demek oluyor ki, farklı kültürler bu kutsal metni kendi dillerine adapte ederken, farklı toplumların Kuran’a nasıl baktığı konusunda da ilginç bir kültürel zenginlik oluşmuş. Mesela, Batı dünyasında, özellikle de İngilizce çevirileri oldukça önemli bir yer tutar. 17. yüzyıldan itibaren Batı’da yapılan çeviriler, hem akademik hem de misyonerlik amaçlıydı.
Özellikle son birkaç yüzyılda, Batı’da yapılan Kuran çevirileri, çokça tartışma konusu olmuştur. Bu tartışmalar, sadece dilsel değil, aynı zamanda teolojik ve kültürel bakış açılarıyla da şekillenir. Mesela, İngilizce çevirilerde genellikle Kuran’ın anlamı, bazen Orta Çağ’daki İslam karşıtlıklarıyla yeniden şekillendirilmiş ve metne yeni anlamlar yüklenmiştir. Hani diyorum ya, “Çeviriler bazen ya gerçekten bir anlam kayması yaratır ya da çok daha derin bir anlayış oluşturur.” Burada da kıyaslanacak çok yönlü tartışmalar bulunuyor.
Türkiye’de Kuran’ın Türkçeye Çevrilmesi
Türkiye’deki Kuran çevirisi konusu, birkaç farklı aşamadan geçmiştir. İlk Türkçeye çevirinin öncüsü olan Müslüm Gürbüz’ün çevirisi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin sancılı döneminde şekillendi. Ancak Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, Türkçeleştirme hareketi hız kazandı ve Kuran’ın anlaşılabilir bir dilde insanlara aktarılması için çeşitli girişimler oldu. 1932’de, Mehmet Akif Ersoy tarafından yapılan Kuran tercümesi, bu sürecin en önemli kilometre taşlarından biridir. Ersoy, hem dilin hem de içeriğin korunmasına özen göstererek, Kuran’ın Türkçeye kazandırılması adına büyük bir çaba harcamıştır.
Bugün, Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yapılan Kuran çevirisi ve açıklamaları yaygın olarak kullanılıyor. Fakat her ne kadar Türkçe’ye çevrilmiş olsa da, toplumsal olarak Kuran’ın Arapçanın orijinal halinde okunması, hala tercih edilen bir yaklaşım. Bu durum, geleneksel din anlayışıyla modernleşme çabaları arasında bir denge kurmaya çalışan Türkiye’deki dini ve kültürel gerginliği simgeliyor.
Küresel ve Yerel Perspektifte Kuran Çevirisi: Benzerlikler ve Farklılıklar
Türkiye’nin tarihi, kültürel ve dini yapısı ile Batı dünyasındaki çeviriler arasında farklar olsa da, her iki durumda da Kuran-ı Kerim’in anlaşılabilir bir dilde sunulması gerektiği ortak bir paydada buluşur. Batı’daki çeviriler, çoğunlukla İslam dünyasına karşı bir anlayış geliştirme amacı güderken, Türkiye’deki çeviriler daha çok halkın dini bilincini artırmaya yönelikti. Bu bağlamda, Türkiye’de yapılan çevirilerin yerel halk için daha erişilebilir ve pratik olduğu söylenebilir.
Dünyanın farklı köylerinde veya metropollerinde, Kuran’ın farklı dillere çevirisi, her kültürün İslam’a bakış açısını şekillendiriyor. Hani, diyorum ya, bir Türk, Türkçe’ye çevrilmiş Kuran’a bakınca farklı bir algı geliştirebilir, bir İngiliz, İngilizce’ye çevrilmiş Kuran’a bakınca daha farklı bir bakış açısı oluşturabilir. Küresel perspektiften bakıldığında, Kuran’ın farklı dillere çevrilmesi, dinin evrensel boyutunu da daha çok hissettiriyor.
Sonuç: Kuran-ı Kerimi Türkçeye Çeviren Kimdir?
Kuran-ı Kerimi ilk Türkçeye çeviren kişi, birçok tartışmayı da beraberinde getiren bir girişimin öncüsüdür. Hem yerel hem de küresel perspektiften bakıldığında, bu çeviri, sadece dini anlamda değil, kültürel ve dilsel bir dönüşümün de simgesidir. Hangi dilde olursa olsun, Kuran’ın mesajı, insanlar arasında bir köprü kurmak için var. Ve bu köprü, sadece dil değil, aynı zamanda insanlık anlayışımızı da geliştiriyor.
Kuran’ın Türkçeye çevrilmesi, aslında bir halkın hem geçmişini hem de geleceğini anlamaya yönelik atılmış bir adımdır. Bugün, bu çeviriler sayesinde hem kendi toplumumuzda hem de küresel çapta, dinin evrenselliği üzerine farklı bakış açıları oluşuyor. Yani, hangi dilde olursa olsun, Kuran’ın bizlere verdiği mesajları anlamaya çalışırken, dünya üzerinde paylaştığımız bir ortak kültür oluşturuyoruz.